Vor

  • Þegar flytja á stór tré

    Tré eru föst í jörðinni og þess eðlis að þau flytja sig ekki úr stað af sjálfsdáðum. Stundum kemur upp sú staða, fyrir einhverjar sakir, að tré henta ekki lengur á þeim stað sem þau standa. Breyta þarf skipulagi eða þá að tré sem einu sinni var lítill kvistur hefur vaxi og breyst í stór og mikið tré sem skyggir á sól og lokar fyrir útsýni. Við slíkar aðstæður er tvennt í boði. Fella tréð eða flytja það sé það hægt.
    Þegar ákvörðun um að flytja tré er tekin er einkum þrennt sem hafa þarf í huga. Að tréð sé það fallegt að það taki því að flytja það. Að tréð sé af tegund sem vert er að halda upp á og að aldur þess sé ekki það hár að tréð drepist fyrir aldurssakir innan fáeinna ár eða að tréð hafi persónulegt gildi.

    Rótarskurður

    Allra best er að hefja undirbúning fyrir flutningi trjáa ári fyrr en flutningurinn þeirra fer fram. Fyrra árið á að grafa holu og rótarskera hálfan hring umhverfis tréð. Stærð rótarhnaussins sem fylgir trénu fer eftir stærð þess. Þumalfingurreglan segir að margfalda eigi þvermál stofnsins með tíu og rótarstinga í þeirri fjarlægð frá stofninum. Hafa verður í huga að tré með stóran rótarhnaus eru mjög þung og taka verður tillit til þess þegar tré eru rótaskorinn. Ef um mjög stór tré er að ræða er óvinnandi vegur að flytja þau nema með öflugum vinnuvélum. Því er gott að að sýna fyrirhyggju og flytja tré áður en þau verða of stór.     Þegar búið er að grafa 40 til 50 sentímera djúpan hálfhring kringum tréð og klippa á ræturnar á að fylla holuna með lausum jarðvegi. Hafa skal rótarskurðinn sem allra hreinast og gæta þess að brjóta ekki rætur að óþörfu.
    Undirbúa á jarðveginn á þeim stað sem tré á að standa í framtíðinni ári áður en tréð er flutt. Stinga skal upp jarðveginn og blanda hann með lífrænum jarðvegi. Ári seinna er tré rótarstungið hinum megin og hnausnum pakkað í striga eða jarðvegsdúk.

    Flutningur

        Gæta verður þess að sem minnst af jarðvegi hrynji af rótunum meðan á flutningi stendur svo að ræturnar skaðist ekki að óþörfu. Einnig þarf að passa vel að rótarhnausinn þorni ekki í flutningi. Ef flytja á tréð langa leið í opinni kerru eða á palli er nauðsynlegt að pakka því í striga til að varna því að laufið vindþorni ekki á leiðinni. Rætur þola ekki beina sól og því mikilvægt að hlífa hnausnum við beinu sólskini.

    Gróðursetning

        Til að auðvelda niðursetningu trésins á nýja staðnum er best að hafa holuna sem það fer í rúma. Það auðveldar alla vinnu og kemur í veg fyrir að rótum sé þvingað ofan í holuna. Jarðveginn kringum hnausinn verður líka lausari í sér eftir að tréð er komið niður og auðveldar því að skjóta rótum. Ekki má setja tré dýpra en það stóð áður, sumar tegundir þola það að vísu en aðrar alls ekki.    Til að tryggja að tré standi af sér veður og vinda fyrst eftir gróðursetningu og vaggi ekki til í holunni verður að reka niður stoð við hliðina á því og binda tréð við hana með gúmmíi.
    Eftir að búið er að koma trénu fyrir í holunni og þjappa jarðveginum gætilega að hnausnum á að vökva vel og gæta þess að hnausinn þorni ekki fyrstu vikurnar eftir gróðursetningu.

    Vor eða haust

        Að jafnaðir er talið betra að flytja tré á vorin, þau ná þá að skjóta rótum á nýja staðnum yfir sumarið og festa sig fyrir veturinn. Í góðu árferði geta rætur trjáa vaxi frá því í apríl og fram í október og ættu því tré sem er flutt snemma að getað fest sig í jarðveginum fyrir næsta vaxtarskeið. Hvort sem tré eru flutt að vori eða hausti verður að gæta þess að staga þau vel niður svo þau falli ekki um koll.

     

    Heimild: Árstíðirnar í garðinum.

    Vilmundur Hansen

  • Fyrsti í vorsáningu

    Nýtt ár heilsar með frosti og snjó og vorið virðist enn óralangt í burtu. Um svipað leiti og jólaskrautið hverfur aftur ofan í kassana tek ég fram fræbréfin og fer að huga að hverju skuli sá fyrir sumarið. Mörgum finnst kannski fullsnemmt að byrja að sá í janúar þegar kuldi og myrkur eru allsráðandi. Þó eru ýmsar tegundir, bæði fjölærar og sumarblóm, sem hentugt er að sá um þetta leiti.

    Það er upplagt að sá núna fræi af fjölærum plöntum sem þarf kuldaskeið til að spíra. Yfirleitt dugar 6-8 vikna kuldaskeið. Þá er hægt að láta pottana standa úti fram í miðjan mars og ætti fræið í flestum tilvikum að spíra vel þegar það er tekið inn í hlýjuna. Dæmi um tegundir sem þurfa kaldörvun eru blágresistegundir og ýmsar tegundir maríulykla.

    Nú er líka rétti tíminn til að sá ýmsum tegundum af sumarblómum sem þurfa langan uppeldistíma og ætla ég að gera helstu tegundunum skil hér á eftir.

    Stjúpur og fjólur eru ein vinsælustu sumarblómin enda harðgerðar og standa í blóma allt sumarið. Þær eru tvíærar en með því að sá í janúar er hægt að fá blóm í maí – júní. Nokkrar góðar sortir af stjúpum eru 'Chianti', 'Chalon Supreme Purple Picotee' og 'Silver Wings'. Af góðum fjólusortum má nefna 'Magnifico' sem er einstaklega falleg, 'Yesterday, Today and Tomorrow' með blómum sem skipta lit úr hvítu yfir í fjólublátt og 'Penny Sunrise' með skær appelsínugulum blómum.

    Ljónsmunnur er fjölær planta en of viðkvæm til að lifa veturinn hér af og því ræktaður sem sumarblóm. Hann þarf langt uppeldi og því nauðsynlegt að sá honum í janúar eigi hann að ná að blómstra í byrjun sumars. Flottar sortir í blönduðum litum eru: 'Frosted Flames' með hvítmynstruðu laufi og 'Circus Clowns'.

    Brúðarauga þarf örugglega ekki að kynna fyrir neinum. Því er líka best sáð í janúar. Fræið er örsmátt og plönturnar smáar eftir því í fyrstu. Það er virkilega mikil þolinmæðisvinna að dreifplanta smáplöntunum og er ágætt að setja þrjár plöntur saman í pott. Þá kemur vel út að blanda saman mismunandi litum. Cascade og Pendula sortir eru með hangandi vöxt en það er einnig hægt að fá teigðan vöxt á plöntur sem eru ætlaðar í beð með því að rækta þær inni við stofuhita. Það er ágætt að klípa ofan af plöntunum nokkrum sinnum til að þær þétti sig vel. 'Pendula Sapphire' er með bláum blómum með hvítu auga. ´Blue Cascade' er með ljósblá blóm. 'Blue Splash' er með hvítum blómum sem eins og nafnið bendir til eru með óreglulegum, bláum slettum. Virkilega flott með einlitum bláum sortum. 'Blue Wings' er afburðar falleg með mjög stórum bláum blómum en er sérstaklega viðkvæm fyrir þurrki og þarf því að passa að vökva hana reglulega. 'Red Cascade' er með fjólurauðum blómum. 'Riviera Lilac' er yndislega falleg tegund með lillableikum blómum. 'White Lady' og 'White Fountain' eru báðar með hreinhvít blóm.

    Og svo er bara að ná sér í fræ, mold og potta og byrja að sá! Það eru ýmsar mögulegar aðferðir við sáningu sumarblóma, þessi hér hefur reynst mér vel.

     

    Rannveig Guðleifsdóttir
    Garðaflóra

  • Vorlaukar og hnýði

    Lauk- og hnýðisjurtum er yfirleitt skipt í flokka eftir því á hvaða tíma ársins þær eru settar niður og hvenær þær blómstra. Vorlaukar eru settir niður á vorin og blómstra á sumrin og fram á haust. Haustlaukar eru aftur á móti settir niður að hausti og blómstra á vorin. Plöntur, sem við köllum vorlauka í daglegu tali, þurfa ekki endilega að vera lauk- eða hnýðisjurtir því sumar þeirra hafa einfaldlega gildar forðarætur.

    Líffræðilega er enginn munur á vorlaukum og hnýðum og öðrum lauk- og hnýðisjurtum, blómgunartíminn er bara annar. Laukar, hnýði og forðarætur safna í sig næringu, geyma hana yfir hvíldartímann og nota hana svo til að blómstra. Fæstir vorlaukar eða hnýði lifa veturinn af úti hér á landi og verður því að forrækta þau inni áður en þau eru sett út. Erlendis eru vorlaukar yfirleitt kallaðir sumarlaukar vegna þess að þeir blómstra fyrr en hér.

    Forræktun

    Þegar vorlaukahnýði og forðarætur eru forræktaðar inni á að setja þær í rúmgóðan pott með næringarríkri mold um miðjan mars og fram í maí. Því stærri sem þessar rætur eru, því fyrr þarf að setja þær niður. Bestur árangur næst með því að láta plöntuna standa í sama pottinum allan vaxtartímann. Halda skal moldinni rakri allan vaxtartímann en gæta vel að frárennsli í pottinum því laukar, hnýði og forðarætur fúna standi þær í blautum jarðvegi. Séu hnýðin mjög hörð er reyndar gott að mýkja þau í vatni í 2 til 3 klukkustundir áður en þau eru sett í mold. Líkt og með haustlauka og hnýði á að setja vorlauka og hnýði niður sem nemur tvisvar til þrisvar sinnum þykkt þeirra og þjappa moldinni lauslega í kring. Eftir að laukarnir eru komnir í pott á að setja hann á bjartan stað. Þegar fyrstu blöðin koma í ljós á að flytja pottinn á svalari stað en gæta þess að birta sé nóg. Gott er að gefa áburð þegar vöxturinn er kominn vel af stað og plantan hefur náð vænum 10 sentímetrum á hæð. Seinni hluta maí eða í byrjun júní er kominn tími til að herða jurtirnar með því að setja pottinn út á svalir eða tröppur í 2 til 3 klukkutíma á dag. Útiverutíminn er svo lengdur smám saman þar til hætta á næturfrosti er liðin hjá. Eftir það er óhætt að hafa plönturnar úti allan sólarhringinn.

    Umhirða

    Vorlaukar, hnýði og forðarætur þurfa bjartan og skjólgóðan stað í garðinum svo að blómin fái notið sín. Jurtir í pottum er auðvelt að flytja í skjól, gerist þess þörf. Það auðveldar þeim lífið og eykur blómgunina. Klípa skal burt visnuð blóm sem búin eru að blómstra. Það kemur í veg fyrir tilraunir til fræmyndunar og eykur blómgun. Fæstar þessara plantna lifa veturinn af úti en þeir sem vilja rækta þær áfram eiga að láta blöðin sölna að fullu og taka svo pottinn inn fyrir fyrsta frost. Geyma skal pottinn með forðarótinni eða rótina sjálfa á þurrum og svölum stað yfir veturinn. Næsta vor er forðarótin sett aftur í pott með góðri mold og þegar búið er að vökva vaknar jurtin af dvala sínum.

  • Sáð fyrir sumarblómum í mars

    Nú er tímabært að athuga hverju á að sá í mars.
    Þau sumarblóm sem sáð er fyrir í mars eru:

    • Bláhnoða Ageratum houstonianum, sáð í mars,spírará 10-14 dögum
    • Blákragafífill Brachycome iberidifolia, sáð í mars,apríl,spírar á 8-12 dögum
    • Skrautkál Brassica oleracea var.acephala, sáð í mars,spírar á 6-8 dögum
    • Morgunfrú (Gullfífill) Calendula officinalis, sáð í mars,apríl,spírar á 7-14 dögum
    • Garðakornblóm Centaurea cyanus, sáð í mars,apríl,spírar á 14-20 dögum
    • Brúðarstjarna Cosmos bipnnatus, sáð í mars,spírar á 8-14 dögum
    • Dalía Glitfífill Dahlia x hortensis, sáð í mars,apríl,spírar á 7-14 dögum (hnýðisplanta)
    • Hádegisblóm Dorotheanthus bellidiformis, sáð í mars,spírar á 14-20 dögum
    • Slönguhöfuð Echium plantagineum, sáð í mars,spírar á 12-14 dögum
    • Sólblóm Helianthus annuus, sáð í mars,spírar á 7-14 dögum
    • Eilífðarfífill (Eilífðargull) Helichrysum bracteatum, sáð í mars,apríl,spírar á 10-20 dögum
    • Sveipkragi Iberis umbellata, sáð í mars,apríl,spírar á 14 dögum
    • Aftanroðablóm Lavatera trimestris, sáð í mars,apríl,spírar á 7-14 dögum
    • Daggarbrá Leucanthemum paludosum, sáð í mars, pírar á 10-14 dögum
    • Fétoppur Limonium sinuatum, sáð í mars,apríl, spírar á 7-14 dögum
    • Þorskagin (Þorskamunnur)Linaria maroccana-blendingar, sáð í mars apríl,spírar á 10-14 dög.
    • Skrautnál Lobularia maritima var. maritima, sáð í mars,apríl,spírar á 8-14 dögum
    • Skógarmalva Malva sylvestris, sáð í mars,spírar á 10-14 dögum
    • Ilmskúfur Matthiola incana, sáð í mars,spírar á 7-14 dögum
    • Logatrúður (Apablóm) Mimulus cupreus, sáð í mars,spírar á 7-14 dögum
    • Tígurblóm Mimulus luteus, sáð í mars,spírar á 7-14 dögum
    • Fiðrildablóm Nemesia strumosa, sáð í mars,spírar á 14-20 dögum
    • Bláfiðrildablóm Nemesia versicolor, sáð í mars,spírar á 14-20 dögum
    • Skrautfrú Nigella damascena, sáð í mars,apríl,spírar á 14-20 dögum
    • Blábauga Nolana paradoxa, sáð í mars,spírar á 14-20 dögum
    • Sumarljómi Phlox drummondii, sáð í mars,spírar á 7-14 dögum
    • Álfabikar Salpiglossis sinuata, sáð í mars,apríl,spírar á 10-14 dögum
    • Paradísarblóm Schizanthus x wisetonensis, sáð í mars,apríl,spírar á 14-20 dögum
    • Klæðisblóm Tagetes erecta, sáð í mars, apríl, pírar á 7-14 dögum
    • Flauelsblóm Tagetes patula, sáð í mars,apríl,spírar á 7-14 dögum
    • Dúkablóm Tagetes tenuifolia, sáð í mars,apríl,spírar á 7-14 dögum
    • Rjúpurunni Tanacetum ptarmiciflorum, sáð í mars,apríl,spírar á 10-14 dögum
    • Skjaldflétta Tropaeolum majus, sáð í mars,apríl,spírar á 14-20 dögum
    • Garðajárnurt Verbena x hybrida, sáð í mars,spírar á 20-30 dögum

    Þegar sáningu er lokið og úðað hefur verið vel yfir sáninguna, setið þá merkipinna með plöntuheitinu og dagsetningu sáningar, í bakkann.  Látið síðan dagblað eða plastskerm yfir til að halda jöfnum hita.
    Margir þurfa að glíma við myglusveppi eftir sáningu en hann stafar yfirleitt af ofvökvun.  Eitt ráð til að fyrirbyggja myglusvepp er að strá örlitlu kaneldufti  yfir sáninguna. Það hefur dugað furðu vel.  Gætið þess vel að ofvökva aldrei. Meðalhófið er best í vökvunni sem öðru.  Nú verður að nota biðlundina  meðan beðið er eftir spíruninni. Spennan vex með hverjum deginum.

    Með kveðju
    Magnús Jónasson
    Skrúðgarðyrkjufræðingur

  • Nokkur kartöfluyrki

    Um íslenskar kartöflur

    Íslendingar byrjuðu að rækta Kartöflur Solanum tuberosum fyrir c.a. 255 árum.  Birni Halldórssyni prófasti í Sauðlauksdal við Patreksfjörð er oft eignaður heiðurinn af fyrstu kartöflurækt hér á landi.  Það mun þó ekki vera með öllu rétt því sænski baróninn Frederich  Wihelm Hastfer var aðeins á undan Birni og setti niður kartöflur á Bessastöðum vorið 1758.  Björn pantaði kartöflur frá Danmörku sama ár og setti þær niður 1759.  Svíinn Hastfer kom að fleiru hér en kartöfluinnflutningi því hann flutti inn 10 kynbótahrúta sem talið er að hafi borið með sér fjárkláða og við þekkjum afleiðingarnar af þeim vágesti.

    Nú þegar þetta er skrifað eru flestir búnir að setja útsæði til spírunar en það tekur  4.-6.vikur fyrir kartöflurnar að spíra við 10-15°C. Kartöflur eru yfirleitt settar niður í byrjun maí.  

    Helstu yrkin eru:

    Gullauga

    Gullauga en þær kartöflur eru hnöttóttar, stundum aflangar, nokkuð breytilegar að lögun, með gulhvítt hýði en gular að innan. Blómin ljósrauðfjólublá. Þetta eru bragðgóðar, þurrefnisríkar. Kartöflur.  Þessi tegund er næm fyrir myglu og stöngulsýki og er í meðallagi snemmvaxin.

    Rauðar íslenskar

    Rauðar íslenskar eru hnöttóttar, ögn flatvaxnar með mörgum djúpum augum. Hýðislitur er rauður eða bleikrauður, hvítur eða fölgulur oftast með rauðum hring. Þær þurfa langan vaxtartíma og eru bragðgóðar og mjöllitlar. Þær eru næmar fyrir myglu.

    Helga

    Helga er yrki sem er upprunnið frá Unnarsholti í Hrunamannahreppi, Árnessýslu. Þáverandi húsfreyja þar, Helga Filippusdóttir taldi sig hafa fundið gras með nokkrum smá kartöflum í garði sínum, en þar höfðu verið Gullauga og Eyvindur. Hún fór að rækta þessar kartöflur sérstaklega og þá kom í ljós að þær voru stökkbreytt afbrigði af þessum tveimur áðurnefndu yrkjum.  Nýju kartöflurnar fengu  nafnið Helga.  Þessar kartöflur eru hnöttóttar, stundum dálítið aflangar. Hýðislitur er rauðbleikur en augu eins og á Gullauga. Að innan eru þær gular. Þær eru heldur fljótvaxnari en Gullaugað og eru mjög þurrefnaríkar, mjög góðar matarkartöflur. Þeim er hætt við stöngulsýki.

    Premier Kartöflur

    Premier Kartöflur eru aflangar, dálítið flatar, hýðislitur er ljósgulur en að innan eru þær gular eða fölgular. Premier kartaflan er frekar stór, fljótvaxta og mjöllítil. Hún er mjög góð bökunarkartafla.


    Kartöflukveðja
    Magnús Jónasson
    Skrúðgarðyrkjufræðingur

     

  • Hvaða kryddplöntum má sá í mars?

    Nú er sólin farin að hækka á lofti og bráðlega fer að vora. Það sem við sáum í mars þarf ekki neina sérstaka lýsingu.  Kryddfræ eru 7-20 daga að spíra, allt eftir tegundum. Það sem til þarf við sáninguna er góð sáðmold, sótthreinsaðir bakkar eða pottar, dagblöð til að setja yfir sáninguna. Gott að setja plasthjálma plast hjálma yfir bakkana til að halda jöfnum hita og raka meðan á spírun stendur. Takið yfirbreiðslur af umleið og fræin byrja að spíra. Þegar fyrstu kímblöðin sjást er kominn tími til að dreifplanta. Viku eftir dreifplöntun er óhætt að gefa veika áburðarblöndu.  Þegar plönturnar hafa náð10-12 c.m. hæð er kominn tími til að herða þær.

     

    Plöntur sem upplagt er að sá í mars eru:

    • Ambramalurt Artemisia abrotanum fjölær, sáð í mars-apríl
    • Anísjurt Pimpinella anisum einær, sáð í mars-apríl
    • Dill (Sólselja) Anethum graveolens einær, sáð í mars-apríl
    • Fáfnisgras (Franskt-estragon) Artemisia dracunculus) fjölær, sáð í mars-apríl
    • Fenníka (Sígóð) Foeniculum vulgare fjölær, sáð í mars-maí
    • Garðablóðberg (Timjan) Thymus vulgaris fjölær, sáð í mars-apríl
    • Hjólkróna Borago officinalis einær, sáð í mars-apríl
    • Hrokkinmynta Mentha spicata fjölær, sáð í mars-apríl
    • Hulduljós Stachys officinalis fjölær, sáð í mars
    • Indíánakrans (Bergkrans) Monarda didyma fjölær, sáð í mars
    • Ísópur Hyssopus officinalis fjölær, sáð í mars-apríl
    • Kattarmynta Nepeta cataria fjölær, sáð ímars-apríl
    • Kjarrmynta (Origan) (Bergmynta) Origanum vulgare fjölær, sáð í mars-apríl
    • Kóríander Coriandrum sativum einær, sáð í mars-apríl
    • Lofnarblóm (Lavendill) Lavandula angustifolía fjölær, sáð í mars-apríl
    • Lyfjasalvía Salvia officinalis fjölær, sáð í mars-apríl
    • Majoran (Kryddmæra) Origanum majorana fjölær, sáð í mars-apríl
    • Maríubrá Chrysanthemum majus (C.balsamita) fjölær, sáð í mars-apríl
    • Morgunfrú Calendula officinalis einær, sáð í mars-apríl
    • Piparmynta Mentha x piperita fjölær, sáð í mars-apríl
    • Rúðajurt Ruta graveolens fjölær, sáð í mars
    • Sítrónumelissa (Hjartafró) Melissa officinalis fjölær, sáð í mars-apríl
    • Steinselja Petroselinum crispum tvíær, sáð í mars-apríl

    Sumar plönturnar sem ég tel hér upp eru fjölærar en eingöngu ræktaðar hér á landi sem einærar.  Það er raunar hægt að taka þær inn vel fyrir haustið og hafa þær í gluggakistu.  Þá er hægt að nýta þær áfram. Það er svo skemmtilegt með kryddplöntur að þær eru fínar hvar sem er. Þær eru fallegar í ker, potta og jafnvel innan um fjölæru blómin í garðinum. Svo ef einhver vill vera stórtækur í ræktuninni er ekkert mál að útbúa sérstakan kryddgarð bæði til skrauts og nytja því kryddplöntur eru virkilega fallegar og regluleg garðaprýði.
    Njótið kryddjurtanna og munið að hægt er að nota þær ferskar, þurrkaðar og jafnvel frystar eða þá að setja þær í edik og olíu.

    Með ilmandi kryddkveðju
    Magnús Jónasson
    Skrúðgarðyrkjufræðingur

  • Sumarblóm - kynningarmyndband

    Hér má sjá kynninarmyndband á sumarblómum með Vilmundi Hansen

     

  • Umpottun - kennslumyndband

    Hér má sjá kennslumyndband hvernig best er að umpotta pottaplöntum.

     

  • Sáning - kennslumyndband

    Hér má sjá hvernig gott er að sá matjurtum

     

Sjá fleiri spurningar & svör