Nú er að koma að því að við förum að planta út grænmetinu og kryddplöntunum. Auðvitað verðum við gera það með tilliti til hitastigsins en mér sýnist allt benda til góðs veðurfars á næstu dögum, svo það er um að gera að grípa tækifærið og byrja undirbúninginn. Að ýmsu þarf að hyggja. Það þarf að undirbúa jarðveginn eins vel og hægt er með áburði og losa um hann með því að stinga hann upp. Þegar svo kemur að því að planta út, þurfum við að hafa í huga að það eru ekki bara við sem höfum áhuga á þessum plöntum. Við eigum óvini sem þykir unaður að vera í nálægð við plönturnar og finnst þær algjört sælgæti. Þessum óvinum okkar finnst mjög eftirsóknarvert að fjölga sér í og við plönturnar. Óvinirnir í þessu tilviki eru lítil meindýr (pöddur). 

Einn versti óvinurinn er kálflugan,hún verpir eggjum sínum fyrrihluta sumars og svo skríða úr eggjunum lirfur sem púpa sig þegar fer að hausta. Næsta vor klekjast út fullvaxnar sprækar flugur úr púpunum, makast og verpa. Svona gengur þetta ár efir ár.  Kálflugan er yfirleitt að skríða úr púpum á tímabilinu frá fyrri hluta júní og fram undir seinni hluta júlí. Karldýrið klekst út á undan kvendýrinu. Að klaki loknu leita flugurnar uppi  fæðu, makast og síðan verpir kvenflugan við rótarháls hýsilplöntunnar, sem er kál, gulrófur,næpur eða aðrar plöntur af krossblómaætt (Brassikaeae).  Lífsferill kálflugunnar er mjög háður hita. Hún er lyktnæm og getur fundið lykt af krossblómajurtum í allt að þriggja kílómetra fjarlægð. Að því er best er vitað kemur aðeins ein kynslóð af kálflugu á ári hér á landi.

Þar sem kálfluga hefur náð að festa sig, getur verið nauðsynlegt að flytja garðinn annað hvert ár og láta t.d. kartöflur þar sem grænmetið var áður og grænmetið þar sem kartöflurnar voru. Svona færsla gefst oft mjög vel. Til að óvinirnir komist ekki að plöntunum okkar eru til ýmis ráð t.d. að planta hvítlauk á milli plantna, það fælir fluguskömmina frá, safna saman kaffikorgi og setja hann kringum beðin, flugan er ekki eins hrifin af kaffinu og við mannfólkið. Það sem við finnum sem yndislega kaffiangan, finnur flugan  sem ógeðsilm. Gott að við höfum ekki sama smekk.  Svo er það besta vörnin en það er að breiða akríl dúk yfir nýju beðin.  Þá þarf að búa til boga úr t.d. rafmagnsplaströrum, stinga endum boganna niður sitt hvoru megin við beðið með c.a. 60 cm  millibili og strengja síðan akríldúkinn vel yfir. Gætið þess vel að engin göt séu á dúknum og vel sé frá gengið, þá kemst kvikindið ekki að íþróttanamminu okkar. Dúkinn þarf að setja yfir strax að lokinni útplöntun og hafa hann yfir fram yfir miðjan júlí.  

Annar óvinur er skuggasnigillinn. Hann á sér nokkra náskylda ættingja sömu ættkvíslar en það er ekki auðvelt að greina á milli þeirra. Skuggasnigillinn getur orðið nokkuð stór,eða allt að 6 -7 cm og getur verið  í ýmsum lita-afbrigðum allt frá dökkbrúnum til dökkgrábrúnum lit.  Eins og flestum sniglum líður honum best í rökum jarðvegi og er athafnasamastur á kvöldin og nóttunni. Hann felur sig á skuggsælum stöðum yfir bjartasta tíma sólarhringsins, nærist á  sveppagróðri og ýmsum plöntum og getur valdið miklum skaða á matjurtum og skrautplöntum.  Nýjasti óvinur okkar er spánarsnigillinn, en hann nam hér land 2003 að því að talið er.   Hann er algjör ófreskja í görðum og ef þið sjáið hann, takið hann þá og komið honum til Náttúrustofnunar Íslands og látið vita hvaðan af landinu hann er kominn.

Náttúrustofnunin er að rannsaka þennan óþverra og athuga hvernig hægt er að koma í veg fyrir uppvöðslu hann hér á landi. Vonandi finnst ráð til að losa okkur algjörlega við þennan vágest. Líftími spánarsnigils er eitt ár. Á haustin deyja kynþroska sniglar en ungir sniglar fara að grafa sig niður í jarðveg og leggjast í leti. Á sumrin þegar þeir svo vakna af vetrar dvalanum eru þeir banhungraðir og éta gráðugir nánast allt lífrænt sem þeir koma nálægt, t.d. matjurtir og skrautjurtir. Þeir úða í sig sem svarar hálfri þyngd sinni á dag, enda eru þeir snigla stærstir og geta orðið um 15 cm á lengd.  Þeir verða kynþroska hver af öðrum , keppast við að fjölga sér, geta tímgast án þess að makast við annan snigil og verpa um 400 eggjum hver. Fjölgunin er því óhugnanlega mikil.
 

Helstu varnir gegn ófreskju þessari eru:

1.    Að setja þurra mold kringum stöngul hverrar plöntu
2.    Að setja bjór eða pilsner á skál sem er í sömu hæð og jarðvegurinn
3.    Að setja mulda eggjaskurn eða kalk á beðið
4.    Að raka oft yfir beðið til að róta sniglaeggjunum upp á yfirborðið
5.    Að slá alltaf grasið sem vex kringum beðin
6.    Að setja tóman greipaldinhelming á beðið. (Greipaldinhýðið fangar snigla og lirfur).
7.    Að setja koparvír umhverfis upphækkaðan reit
8.    Að veiða sniglana á kvöldin eða nóttinni þegar þeir fara á kreik.
9.    Að tína sniglana, sjóða þá í vatni, kæla og vökva síðan beðið með safa og soðningu
10.  Að veiða sniglana, þurrka þá, mylja, hræra saman við vatn og vökva yfir beðið

Fleiri óvinir herja á ræktendur eins og t.d brandyglur og ranabjöllur sem skemma smáplöntur og svo kálmölur sem sækir í grænmeti. Síðan er það blaðlúsin en hún sest á matjurtir og kryddplöntur hvort sem þær eru ræktaðar úti eða inni, eins og t.d á basiliku. Mjöllúsin sækir einnig á kryddplöntur en þrífst einungis inni.  Inniræktaðar kryddplöntur er best að vökva neðanfrá, því þá er ekki hætta á svartmýi. Svartmýið skaðar reyndar ekki plönturnar en er óskemmtilegur félagsskapur á heimili.   Besta ráðið til að losna við lýs á t.d basiliku,er að skola laufblöðin vel með volgu vatni, sérstaklega af neðra borði blaðanna.  

Hér koma að síðustu tvær uppskriftir af lúsaeyði ef vatnið dugir ekki.

Uppskrift 1
4 dl vatn
0,5 dl grænsápa
0,5 dl rauðspritt
Best að setja þetta í lítinn úðabrúsa og úða vel yfir laufblöðin.  Sé einhver lús eftir á einu til tveimur laufblöðum getur borgað sig að taka þau laufblöð hreinlega af plöntunni. Sé verið að úða  á sérstaklega viðkvæmar plöntur eins og t.d basiliku getur borgað sig að skola plöntuna  með volgu vatni ca 45 mínútum eftir úðunina svo plantan verði fljótari að jafna sig eftir áreitið.

Uppskrift 2
1-2 matsk.matarsóti
1 líter vatn
Örfáir dropar uppþvottalögur
Þessu er öllu blandað vel saman og úðað yfir laufblöðin.  Þessi uppskrift gefur líka góðan árangur á vorin þegar verið er að sá og eins eftir priklun sérstaklega fyrir plöntur sem  eru viðkvæmar fyrir sveppum svo sem svartrót.  
Munið að skola alltaf vel af grænmetis og kryddplöntum áður en þeirra er neytt.  

Með grænni lúsalausri kveðju
Magnús Jónasson
Skrúðgarðyrkjufræðingur