03.06 2011
Það er fátt skemmtilegra en að standa frammi fyrir því spennandi verkefni að hanna nýjan garð. Eða endurhanna gamlan garð sem er e.t.v. kominn í órækt. Þá er að mörgu að hyggja. Fyrst er rétt að huga að notagildi garðsins; hvernig hann muni veita eigendunum sem mesta ánægju. Skipuleggja dvalarsvæði og göngustíga, aðkomur og önnur „hörð svæði“. Svo er komið að þessu skemmtilega – að velja plönturnar.
Fólk með plöntusöfnunaráráttu á háu stigi eins og ég fer yfirleitt öfugt að þessu. Ég sé flotta plöntu sem ég „verð“ að prófa og svo er höfuðverkurinn að finna henni stað. Útkoman getur verið fín að lokum en oft kallar þessi aðferð á tíða plöntuflutninga og tilfæringar til að hagræða og búa til pláss fyrir nýjar plöntur.
Hin leiðin – og kannski sú réttari, er að byrja á því að skipuleggja gróðurbeðin og leita svo að hentugum plöntum til að gróðursetja. Þá er gott að taka mið af birtuskilyrðum, skjóli eða skorti á því, jarðvegi, litavali, hæð og umfangi plantnanna og blómgunartíma. Þetta getur verið mikið púsluspil.
Fyrst þarf að skoða ytri skilyrðin: birtu, jarðveg og skjól. Ytri skilyrðin ráða miklu um hvaða plöntur henta á viðkomandi stað svo það mætti kalla það skylduval. Þegar verið er að útbúa nýtt beð skiptir öllu að byrja á grunninum og undirbúa jarðveginn vel. Það vex ekkert í blautri og klesstri mold, nema kannski mýrarplöntur. Stundum getur verið nauðsynlegt að skipta um jarðveg en oft er nóg að blanda moldina með góðum skammti af moltu og sandi. Steinhæðaplöntur þurfa betra frárennsli og þá er gott að blanda fínni möl saman við moldina. Jarðraki getur verið mikill á sumum blettum á meðan aðrir eru mjög þurrir. Það er bara ávísun á endalausa vinnu við að vökva að planta plöntum sem þola illa þurrk á þurra staði. Og plöntur sem þola illa raka lifa ekki í blautri mold. Næst er að huga að birtuskilyrðum. Þau skipta líka miklu máli. Sólelskar plöntur vaxa lítið og blómstra ekki í skugga og margar skuggaplöntur sviðna í sterku sólskini. Aftur á móti eru margar plöntur sem þrífast ágætlega í hálfskugga, þ.e þeim nægir að fá sól part úr degi. Að lokum er það svo vindurinn. Ef skjólið vantar er best að halda sig við lágvaxnar, veðurþolnar tegundir.
Þegar búið er að þrengja hringinn með skylduvalinu er komið að frjálsa valinu: hæð, blómgunartíma og lit. Þar kemur til smekkur hvers og eins, en þó er gott að hafa nokkur atriði í huga. Þumalputtareglan er að raða plöntum þannig að þær lægstu séu fremst í beðinu og þær hærri aftar. Til að hafa blómskrúð sem lengst er æskilegt að velja plöntur með breytilegan blómgunartíma. Þannig má hafa eitthvað í blóma frá apríl fram í október. Litaval er einnig smekksatriði. Sumum finnst erfitt að raða saman mörgum litum og einskorða sig við einn til þrjá liti til að einfalda málin á meðan aðrir blanda saman öllum litum regnbogans.
Að finna réttu plöntuna út frá öllum þessum breytum er ekkert einfalt mál. Ein leið til að auðvelda leitina er að nýta sér plöntugagnagrunna á netinu þar sem hægt er að leita að plöntum eftir ýmsum leitarskilyrðum. Það eru a.m.k fjórir slíkir gagnagrunnar til á Íslandi sem eru allir með mismunandi áherslum: Lystigarður Akureyrar; Yndisgróður; Félag garðplöntuframleiðenda og gagnagrunnur Garðaflóru, sem hefur þá sérstöðu að notendur geta lagt til upplýsingar og myndir um sínar plöntur í gagnagrunninn. Og þá er bara að hefja leitina. Góða skemmtun!
Rannveig Guðleifsdóttir
Garðaflóra
03.05.2013
Þegar við erum að klippa tré og runna fellur oft til óhemju mikið magn af viði. Margir eiga sumarbústaði eða land og hafa ræktað upp hin ýmsu tré í mörg ár. Þegar trén eru orðin stór og stæðileg getur komið að því að það þurfi að fjarlægja eitthvað af þeim til þess að fá betri birtu og vaxtarskilyrði fyrir þau sem eiga halda áfram að dafna og verða enn stærri. Stundum þurfum við líka að klippa til að hleypa birtu inn í krónu trés.
15.04.2013
Það fyrsta sem við þurfum að hafa í huga þegar við förum út í grænmetisræktun er að velja skjólgóðan og bjartan stað. Góður plús er að staðurinn snúi mói suðri. Þar þarf að vera vel framræst og góð jarðvegsdýpt en það er c.a. 30-40 c.m. Þegar þetta er til staðar eru vaxtar möguleikar töluvert góðar fyrir grænmetisplönturnar. Ef jarðvegurinn er frjósamur getur verið nóg að bæta í hann safnhaugsmold,moltu og jafnvel húsdýraáburði. Plöntur þarfnast margra næringarefna eins og t.d. niturs eða köfnunarefnis (N), fosfórs (P) og kalíums (K), ásamt snefilefna.
09.04.2013
Íslendingar byrjuðu að rækta Kartöflur Solanum tuberosum fyrir c.a. 255 árum. Birni Halldórssyni prófasti í Sauðlauksdal við Patreksfjörð er oft eignaður heiðurinn af fyrstu kartöflurækt hér á landi. Það mun þó ekki vera með öllu rétt því sænski baróninn Frederich Wihelm Hastfer var aðeins á undan Birni og setti niður kartöflur á Bessastöðum vorið 1758.
12.03.2013
Nú er sólin farin að hækka á lofti og bráðlega fer að vora. Það sem við sáum í mars þarf ekki neina sérstaka lýsingu. Kryddfræ eru 7-20 daga að spíra, allt eftir tegundum. Það sem til þarf við sáninguna er góð sáðmold, sótthreinsaðir bakkar eða pottar, dagblöð til að setja yfir sáninguna.
07.03.2013
Þeir sem búa svo vel að eiga upphituð gróðurhús eiga möguleika á að rækta upp sitt eigið aldinmeti. Þar er um ýmislegt að velja. Tómatar, paprikur, melónur og eggaldin eru meðal margra skemmtilegra aldinjurta sem gaman er að spreyta sig á. Þær eru ættaðar frá hitabeltinu og þurfa talsverðan hita og birtu til að geta gefið af sér uppskeru.
05.03.2013
Nú er tímabært að athuga hverju á að sá í mars.
Þau sumarblóm sem sáð er fyrir í mars eru:
Bláhnoða
Ageratum houstonianum, sáð í mars,spírará 10-14 dögum
Blákragafífill
Brachycome iberidifolia, sáð í mars,apríl,spírar á 8-12 dögum
13.02.2013
Risajúkka (Hermannshvíld) Yucca guatemalensis (Yucca elephantipes) er falleg planta sem auðvelt er að rækta hér, sé hún inni.Langbest er að hafa hana í gróðurskála þar sem hún fær næga birtu og gott pláss. Risajúkkan er upprunalega frá Mið-Ameríku og í sínum heimahögum getur hún orðið allt að 10 m. á hæð.
11.02.2013
Nú er framundan mesti annatími við undirbúning og sáningar hjá þeim sem ætla að sá fyrir hinum ýmsu tegundum blóma og trjáplantna. Ég hef áður fjallað um allan undirbúninginn sem þarf að framkvæma þegar ætlunin er að sá fræjum. Í megin atriðum er aðferðin ein, sama hvaða fræjum á að sá.
05.02.2013
Þessi litla snotra pottaplanta er upphaflega frá Austur-Afríku, en þar vex hún villt. Upphaflega tegundin var dökk blá en núna eru yrkin orðin nokkuð mörg og hafa verið ræktuð upp frá Saintpaulia ionantha og Santpaulia confusa. Nú er litur blóma þessara jurta til í dökkbláu, hvítu, bleiku, rauðu og tvílit. Til eru yrki sem eru með fylltum blómum. Pálsjurtin er c.a 10 cm há, 12-15 cm í þvermál. Henni þykir gott að standa í birtu en þolir ekki að vera í mikilli sól yfir hásumarið. Lágmarkshiti fyrir hana i glugga eða birtu er 16-18 °C, þegar skammdegið er mest.
22.01.2013
Nú er sól farin að hækka á lofti og þá þarf að huga að umpottun á pottaplöntunum. Umpottun ætti aðallega að fara fram í febrúar eða mars, c.a annað hvert ár, en það fer eftir tegundum og vexti. Þegar keyptar eru nýjar plöntur þarf ekki að umpotta þær það árið. Það er auðvelt að sjá hvort plantan þarfnast umpottunar, það er hægt að athuga það með því að losa plöntuna úr pottinum. Ef ræturnar fylla út í pottinn og sést nánast engin mold, eða að ræturnar eru farnar að vaxa í hringi (komin rótarflækja) þá er alveg nauðsynlegt að umpotta. Ef einhver mold er sjáanleg setjið þá plöntuna aftur í pottinn með viðbættum jarðvegi og hagræðið henni vel.
16.01.2013
Við klippingar þarf góð verkfæri. Þess vegna er nauðsynlegt að yfirfara þau verkfæri sem til eru og útvega viðbót ef eitthvað vantar. Við þurfum litlar handklippur, kraftklippur fyrir stórar greinar, sög, hníf, stiga, limgerðisklippur, keðjusög ef fella á tré og síðast en ekki síst, öryggisgleraugu eða hlíf fyrir augun. Verkfærin þurfa að bíta vel. Það getur þurft að brýna klippur og sagarblöð á hverju ári ef um mikla notkun er að ræða. Ef nota þarf vélaverkfæri þarf líka að yfirfara þau og sjá til þess að þau séu í góðu lagi. Í okkar harðbýla landi getum átt von á allskonar veðráttu t.d. miklu roki, og snjó. Þannig veður getur skaðað tré og runna og jafnvel brotið alveg niður.
10.01.2013
Í byrjun janúar þarf að ákveða hvaða fræjum á að sá og líta yfir fræbankaeignina. Fræ missa spírunarhæfni eftir c.a eitt eða tvö ár svo nauðsynlegt er að huga vel að hvort hægt sé að nota það sem til er. Ef geymsluþolið er útrunnið, þarf að afla nýrra fræja. Þegar velja á fræ er yfirleitt mælt með F1 fræjum. F stendur fyrir afkomendur en 1 fyrir kynslóð. Þetta er semsagt af fyrstu kynslóð foreldra sem hafa verið hreinræktaðir og frjóvgaðir saman. Með þessari aðferð hafa náðst mikilvægir eiginleikar sem haldast óbreyttir eins og t.d. með stærri blómum, ákveðnum litum blóma o.fl. Þessi fræ hafa bestu gæðin en eru dýrustu fræin á markaðnum. Næstbestu fræin eru F2 og S1. Þau hafa verið framræktuð en eru ekki eins góð og F1.
19.12.2012
Þegar líða fer að jólum fara margir að huga að leiðum ástvina sinna. Það hefur tíðkast til margra ára að leggja skreyttar grenigreinar eða grenikrossa á leiði. Áður fyrr voru þessar skreytingar með gerviblómum og slaufu úr gerviefni. Vaninn var og er að fjarlægja skreytingar eftir þrettándann en þar sem mikið var notað af gerviefnum í þær var erfitt að farga þeim svo vel færi og mikil og kostnaðarsöm vinna fyrir starfsmenn kirkjugarðanna. Í dag er farið að selja greniskreytingarnar sem eru eingöngu skreyttar með vistvænum efnum. Þær skreytingar eru mjög fallegar og fjölbreyttar. Í Garðheimum er meira að segja slaufan úr vistvænum efnum.
05.12.2012
Jólastjarna,
Euphorbia pulcherrima, er í raun stór runni upprunnin í Mexíkó. Það var ekki fyrr en um miðja síðustu öld að bandarískum manni tókst að rækta hana í þeirri mynd sem við þekkjum hana núna.
21.11.2012
Þegar við höfum haft alla fallegu haustlitina fyrir augunum eru oft mikil viðbrigði þegar fyrsta lægðin kemur með miklum hvelli, rigningu, jafnvel snjókomu og ofsaroki. Þá fýkur allt sem fokið getur. Sumir hafa verið svo forsjálir að taka alla lausamuni inn þ.e.s. borðið, sólstólana, grillið, trampólínið o.fl. sem hefur veitt ánægju um sumarið. Við búum við þannig veðurlag að nauðsynlegt er að fjarlægja hlutina eða festa örugglega það sem verður að vera úti.
06.11.2012
Þegar skyggja fer á haustin er bæði fallegt og hlýlegt að sjá lýsingu við hús, hvort sem er í borgum, bæjum eða sumarbústöðum. Ljósin skapa ekki einungis fegurð. Þau hafa einnig fælingarmátt gagnvart óboðnum aðilum sem hafa illt eitt í huga. Úrvalið af ljósum er nánast óteljandi. Algengustu útiljósin eru tengd straumbreyti svo að þau nota einungis 12v. spennu og eru þar afleiðandi ekki mjög dýr í rekstri. Stærð straumbreytis fer eftir því hversu mörg w(watt) eru tengd við hann. Þegar velja skal útiljós þarf að vera búið að ákveða hvar það á að vera staðsett.
26.10.2012
Blómaræktendur leita oft að upplýsingum um plönturnar sem þeir eru að rækta eða langar að prófa að rækta. Stundum vantar þá að vita eitthver ákveðin atriði varðandi plönturnar t.d. vöxt, áburð, þol, vökvun, hvort þær eru fjölærar, tvíærar eða bara einærar. Einnig er fólk að leita sér upplýsinga um hellulagnir, hitalagnir, sólpalla, tröppur, tjarnir og allt mögulegt sem tengist gróðri og skipulagningu garða. Þar sem margir eru með sumarbústaði, tilheyra eigendur þeirra, þessum fróðleikselskandi hópi fólks. Í þessum pistli ætla ég að benda ykkur á nokkra tengla þar sem hægt er að ná í ágætar upplýsingar.
23.10.2012
Heita vatnið sem rennur í gegnum ofnana sem hita húsin okkar er því miður afskaplega vannýtt. Þegar er búið að nota vatnið til að hita upp húsin er það enn 30-40°C heitt. Þó fer það, í alltof mörgum tilfellum, ónotað út í buskann, engum til gagns. Þegar ég hugsa um þetta heita vatn koma mér í hug mörg atriði sem gætu gagnast okkur vel til að nýta þessa ónýttu auðlegð okkar. Það er að vísu ákveðinn stofnkostnaður við að nýta affallsvatnið af ofnunum en sá kostnaður væri fyllilega réttlætanlegur og mundi koma okkur til góða á ýmsan máta í framtíðinni.
09.10.2012
Þegar sumarið með öllu sínu fallega blómskrúði er liðið, er ekki þar með sagt að allt verði litlaust og leiðinlegt. Síður en svo því haustið er svo sannarlega tími litanna. Það getum við séð víðsvegar um landið. Það er hreinn unaður að ferðast um landið á haustin og fá að njóta allrar litadýrðarinnar sem náttúran býr yfir. Það þarf raunar ekki að fara í langt ferðalag til að sjá haustlitina. Við sjáum þá þegar við förum í smá göngu eða þegar við horfum út um gluggana hjá okkur, það þarf oft ekki að hafa meira fyrir en svo. Flestallur gróður hefur skipt um lit. Lauftré og runnar skarta nú mörgum nýjum litum, allt frá grænum laufblöðum yfir í gulan, gulgrænan, rauðfjólubláan, brúnan, rauðan, eða rauðbrúnan lit.
01.10.2012
Flestir garðeigendur hafa gaman af að safna fræjum, bæði til eigin nota og til fræskipta. Þeir sem eru í Garðyrkjufélagi Íslands hafa möguleika á að skiptast á fræjum á hverju ári og margir leggja mikið á sig til að safna og eiga nóg til skiptanna. Margir byrjendur halda að það sé einungis hægt að safna fræjum á haustin en það er ekki alveg rétt þó haustið sé gjöfulasti tíminn sérstaklega hvað varðar fjölærar plöntur. Plöntur blómstra og þroska fræ á mismunandi tímum frá því snemma á sumrin og fram í nóvember. Mismunurinn fer eftir tegundum og árferði.
24.09.2012
Nú er farið að hausta og sumarblómin, sem við höfum dáðst að í allt sumar, byrjuð að fölna. Við höfum notið þess að horfa á fallegu blómin við heimkeyrsluna, á veröndinni, á svölunum, í hengipottum og hvar sem við höfum verið með eða séð þennan fegurðarauka. Við verðum því að bíða þolinmóð eftir næsta sumri. En svo eru til margar plöntur sem seldar eru á haustin og geta þá tekið við af sumarblómunum sem nú eru að enda sína lífdaga. Það eru t.d.runnarnir:, Ilmsnepla (Hebe odoria) sígræn,lágvaxin, fíngerð planta sem hentar vel í ker og potta, með öðrum plöntum, Berjamynta (Gaultheria procumbens) lágvaxin með sígrænum blöðum, rauðum berjum, falleg planta sem fer vel keri eða stórum pottum, Vorlyng (Erica carnea) lágvaxinn runni, með bleikum, rauðum og hvítum blómum, hentar vel í ker, potta og beð, Sólargull (Helichrysum italicum),hefur einnig verið kölluð Karrýplantan vegna ilmsins, er með silfruðum blöðum og er skemmtileg í ker og potta, þessi planta er gömul lækningajurt, Silfurþráður, öðru nafni Vírkambur (Calocephalus browii) með lítil grá blöð, vex í hálfgerðri flækju og því er erfitt að finna byrjun á legg og enda plöntunnar. Hún er lágvaxin en fín í ker og potta. Allar þessar plöntur sem ég hef talið upp hér að framan, þurfa skjól og geta þá bjargað sér en þola ekki mikið frost og eru því sjaldan langlífar hér á okkar landi.
21.09.2012
Nú er tíminn ræktendur, allir af stað í laukakaup. Það er alltaf ánægjulegt þegar laukarnir fara að vaxa á vorin. Jafnvel þó snjór sé á jörðu geta þeir stungið upp kollum sínum og glatt okkur með öllum fjörlegu litunum sem þeir skarta. Blómgunartími laukanna er misjafn,eða frá því í mars og fram í ágúst allt eftir tegundum. Það eru til margar tegundir og yrki af laukum sem gengur nokkuð vel að dafna hér á landi, ef hlúð er rétt að þeim í upphafi. Gróðursetningartími er frá september og fram í desember en best er þó að nýta tímann vel og setja niður frekar fyrr en seinna á þessu tímabili.
11.09.2012
Næturfrost minnir okkur á hvar við búum og við hvaða aðstæður. Ég held að allir ræktendur séu veðurfæðingar í eðli sínu eða þá að þeir fylgist betur og nánar með veðurspám en aðrir. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það þar sem veðurfar og veðrabreyting getur skipt afar miklu máli fyrir þá sem stunda ræktun af einhverju tagi. Þegar sá tími nálgast að næturfrost geta hvenær sem er farið að heimsækja okkur, er mikilvægt að reyna eftir því sem unnt er að vermda þann gróður sem þolir illa næturfrostið. Næturfrostið, jafnvel þó vægt sé, hefur mismunandi áhrif á gróður, sérstaklega þann sem ekki er í skjóli og ekki er hægt að taka inn.
14.08.2012
Nokkrir berjarunnar sem eru ræktaðir hér á landi gefa af sér aldin sem eru nýtanleg til matar og víngerðar. Þessir runnar mynda aldin á eins árs greinum og stundum líka á þeim eldri. Allar tegundir fræva sig sjálfar. Þessar tegundir eru t.d.Rauðrifs, Rifs, Garðarifs (Ribes rutrum), (sh.R.sativum, R. sylvestre, R. spicatum),Sólber (Ribes nigrum), Stikkilsber (Ribes uva-crispa).
01.08.2012
Í mörgum heimilisgörðum eða á sumarbústaðalóðum, þar sem eru upphituð gróðurhús, er eflaust hægt að finna vínvið (Vitis vinifera) sem gjarnan er kallaður “Evrópskur vínviður.”
Allar þekktustu vínþrúgur eru undirtegundir þeirrar plöntu, eins og t.d. Cabernet sauvignon, Chardonnay og Merlot. Ræktun vínviðar er þekkt frá þriðja árþúsundi f. Kr. Þó V. vinifera sé talin eftirsóknarverðust til ræktunar eru fleiri tegundir sem koma til greina t.d. Ameríkuvínviður ( V. labruca) en hann þrífst í kaldara loftslagi.
26.07.2012
Nú orðið eru alflestar plöntur í gróðrarstöðvum ræktaðar í pottum. Það eru helst limgerðis plöntur sem ekki eru ræktaðar í pottum. Hnausplöntur eru þó aldrei ræktaðar í pottum. Fjölæringa sem hafa verið ræktaðir í pottum er hægt að gróðursetja frá því snemma vors og fram undir haust, eða svo lengi sem jörð er frostlaus. Plöntur sem gróðursettar eru snemma á haustin ná yfirleitt að festa rætur. Oft þegar plöntur eru teknar úr pottunum má sjá að ræturnar hafa vaxið í hring og þá er nauðsynlegt að losa varlega um þær, áður en plantan er sett niður í moldina svo ræturnar eigi auðveldara með að festa sig í nýja jarðveginum.
19.07.2012
Núna stendur sem hæst ræktun kryddjurta og margir búnir að vera með skærin eða klippurnar á lofti til að ná sér í kryddið í matargerðina svona eftir hendinni eða til að geyma og hafa tilbúið til notkunar síðar. Kryddjurtir sem hafðar eru inni má klippa eftir þörfum allt árið. Þó verður að gæta þess að ganga ekki of nærri plöntunum og að þær fái að halda nokkurn vegin sínu vaxtarlagi.
14.07.2012
Marga langar að fá sér fallega tjörn sem væri þá staðsett annað hvort við heimilið eða við sumarbústaðinn, með fallegan gróður í nándinni og jafnvel spriklandi káta fiska í tjörninni.
Tjarnir eru afskaplega mismunandi að lögun, gerð og stærð.
12.07.2012
Rabarbari (Rheum x cultorum) hefur lengi notið vinsælda hér á landi, sem er ekkert undarlegt því þetta er kröftug planta og hægt að nýta hana á margvíslegan máta. Rabarbari hefur verið ræktaður hér í ca 130 ár. Hann mun upphaflega vera frá Asíu en hefur eflaust verið fluttur hingað frá Danmörku um 1880. Þetta er fjölær planta sem getur orðið 60-70 cm á hæð.